Zaloguj
Moje wyprawy do krainy Pingwinów mają długą historię, liczącą ponad 25 lat. Z większości z nich, szczególnie za młodu, wróciłem po krótkim czasie, ledwo uchodząc z życiem i zdrowymi zmysłami. W późniejszych latach wyprawy moje stały się nieco łatwiejsze, lata doświadczeń, mentalne blizny oraz przewodnik „The UNIX-HATERS Handbook” [1] pomogły mi przeżyć. Ale i sama kraina się zmieniła – w dziczy pojawiły się oznaki cywilizacji. Za to w krainie Okienek zaczęła się mała apokalipsa, więc wyboru za bardzo nie miałem.
Spakowałem więc plecak, naostrzyłem maczetę i ruszyłem na podbój tej tajemniczej krainy. A com tam przeżył, opisuję poniżej.
Przygotowania i pierwsze wyprawy
Od dłuższego czasu borykałem się z losowymi restartami komputera pod kontrolą Windows 11. Nie chciałem jednak reinstalować systemu na czysto, gdyż jeden z programów, który kupiłem lata temu, jest już niedostępny do pobrania, a jego pliki instalacyjne straciłem w awarii dysku twardego. Narzędziem tym był zestaw głosów IVONA 2, których od lat używałem jako alternatywy dla systemowego syntezatora mowy. Rosnąca niestabilność systemu jednak zmusiła mnie do podjęcia działania. Przyczyny problemów nie mogłem zdiagnozować, aktualizacje nie chciały się instalować, a w pewnym momencie nawet zegar systemowy przestał działać poprawnie. Zacząłem więc stosowne przygotowania na wypadek, gdyby coś poszło katastrofalnie nie tak.
Pierwszym krokiem był zakup drugiego dysku SSD i jego instalacja. Potem, używając narzędzia YUMI, przygotowałem pendrive z licznymi obrazami systemowymi. Poza instalatorem Windows 11 dodałem obrazy dla Ubuntu, antiX, Zorin OS, Tiny Core Linux, VoidPup oraz Linux Mint Debian Edition. Listę uzupełnia obraz Ultimate Boot CD zawierający bogatą kolekcję narzędzi diagnostycznych. Po restarcie i wyborze bootowania z przygotowanego napędu wybór padł na Ubuntu, jako iż jest to jedna z najpopularniejszych dystrybucji Linuksa, przeznaczona dla początkujących użytkowników. To nie było moje pierwsze spotkanie z tym systemem. Pierwszy raz napotkałem Ubuntu prawie 20 lat temu, jednak wtedy system nie był kompatybilny z moim ówczesnym komputerem. Kolega, który jest zatwardziałym pingwiniarzem, powiedział mi wtedy, iż muszę kupić komputer pod Linuksa. W tamtych czasach Windows XP po prostu działał, a Vista dopiero zaczynała zapychać dyski systemowe folderem WinSxS zawierającym same linki symboliczne, które widziane były nie jako małe pliki liczące kilkaset bajtów, lecz jako liczące dziesiątki megabajtów pliki, do których linkowały, zapełniając partycję niczym. Wtedy pod Ubuntu z ledwością udało mi się skonfigurować GPU, by mieć obraz w rozdzielczości wyższej niż 640×480. Na pisaniu tajemniczych inkantacji w terminalu i edytowaniu dziwnych plików spędziłem wtedy wiele godzin. Moim największym sukcesem wtedy było odpalenie gry z Windowsa za pomocą WINE. Co prawda nie miałem w ogóle efektów oświetlenia i cieni, a obraz wyglądał płasko, ale było to ciekawe i surrealistyczne doświadczenie.
Pierwszym pozytywnym zaskoczeniem było to, iż Ubuntu wystartowało bez problemów i z automatu wczytało wszystkie sterowniki, ustawiając odpowiednią rozdzielczość ekranu i rozpoznając obie karty sieciowe – coś, z czym w dawnych czasach były kłopoty. Od razu też mamy wybór: instalacja czy praca w wersji Live. Wybrałem instalację. Pierwszy zgrzyt: skróty ułatwień dostępu nie działają. A dokładniej nie działa funkcja odwracania kolorów, o której w internecie było napisane, iż jest dostępna. Okazuje się, iż środowisko GNOME wymaga instalacji najpierw w ogóle funkcji rozszerzeń, a potem konkretnego rozszerzenia ze strony. Na szczęście dostępny był motyw ciemny w ustawieniach. Instalacja była bardzo szybka, i po kilkunastu minutach miałem Ubuntu na dysku i na ekranie. I tu pierwszy zgrzyt – internet nie działa. Z jakiegoś powodu Ubuntu wyłączyło połączenie przewodowe, a Wi-Fi w komputerze w ogóle nie mam. Kliknięcie opcji w menu ukrytym w narożniku rozwiązało ten problem. Poza tym drobiazgiem pierwsze wrażenia miałem jak najbardziej pozytywne. Drugi zgrzyt napotkał mnie, gdy chciałem zajrzeć na dysk systemowy Windows. Otóż nie mogłem go odnaleźć. Przed wyprawą nadałem wszystkim dyskom przyjazne nazwy, i Ubuntu wszystkie zamontował poprawnie. Z wyjątkiem partycji „Dysk Systemowy”.
Linux wspiera długie nazwy i spacje w nazwach, ale ich nie lubi. Zmiana nazwy partycji na „Systemowy” rozwiązała problem. Wymagało to powrotu do Windowsa, ale tylko na chwilę. Sam powrót zakończył się nagłym restartem, więc wyruszyłem do Ubuntu. Dysk się pojawił, ale był nadal niedostępny. Co poszło nie tak? Musiałem sięgnąć po drastyczne środki.
Jednym z aspektów Linuksa, których od zawsze nie lubiłem, był terminal. Oczywiście, kto zaczynał w czasach DOS-a i Windows 3.11, a potem miał Windows 98SE przez długi czas, ten zna wiersz poleceń. Ale Linux jest trochę inny. Komendy są inne, i często mają głupie lub niejasne nazwy, niewyjaśniające ich zastosowania. Sięgnąć po terminal i pisać tajemne inkantacje, by egzorcyzmować system, jednak musiałem. Trzy komendy później odkryłem przyczynę problemu i dysk przywróciłem do widoczności – Windows uszkodził dane o hibernacji i dlatego dysku Linux otworzyć nie mógł. Zwykle po restarcie Windows sam naprawia problem, który stworzył. Przy okazji, będąc w terminalu, zabrałem się za instalację i konfigurację paru rzeczy oraz aktualizację GRUB-a. Po to głównie, by przy starcie domyślną opcją w menu tego bootloadera był Windows – to z myślą o rodzinie. Nie wiem, może to kwestia wieku, albo może faktu, iż przez ostatni rok codziennie musiałem wpisywać polecenia w terminalu Windows, by system choćby chwilowo ustabilizować, ale terminal w Ubuntu nie był aż taki straszny, jak go pamiętałem. Ba, zwykły użytkownik w ogóle nie musi do niego sięgać w większości przypadków. Te wczesne wyprawy do krainy Pingwinów zakończyła konfiguracja przeglądarki i klienta poczty. I tu dwa zgrzyty, których przyczyna jest po stronie Mozilli. Thunderbird może stworzyć skompresowany plik profilu mający więcej niż 2 GB (ale na to marudzi), ale nie może takiego pliku odczytać, by profil przywrócić. Firefox nie ma problemów z synchronizacją ustawień, z wyjątkiem paru rozszerzeń, ale zupełnie nie jest w stanie wgrać ikonek stron (favicons) – ten plik trzeba ręcznie skopiować. Po tych dodatkowych zgrzytach zdecydowałem się wrócić do kraju Okienek. Ale niestety nie na długo.
Okienkowiec na uchodźstwie
Pewnego pięknego dnia Windows wziął i przestał działać. Zupełnie i całkowicie. Błąd systemu był nienaprawialny. W efekcie musiałem się przerzucić na Ubuntu i skopiować co istotniejsze pliki z partycji systemowej, głównie dane użytkownika i dokumenty. Tu pojawił się kolejny zgrzyt, który odkryłem za późno – Ubuntu nie każdy plik pozwoliło skopiować. Co poszło nie tak? Ubuntu jest Linuksem, a cała rodzina Linuksów jest funkcjonalną kopią rodziny Unix (do której należy też BSD). Jedną z cech łączących to multiwersum jest podejście do bezpieczeństwa plików. Zapomniałem o tym i przed kopiowaniem nie zmieniłem uprawnień. Część plików i katalogów w ogóle nie została skopiowana, a część mogłem skopiować, ale potem nie mogłem ich przenieść w drugą stronę, dopóki nie zmieniłem uprawnień na „pełny dostęp”. Na szczęście jedyne, co straciłem, to moja stara instalacja Minecraft w wersji 1.12.2 z dwiema setkami modów, której nie odpalałem od kilku lat.
Z ciężkim bólem serca zainstalowałem system na nowo, formatując dysk systemowy – proces trwał tylko cztery godziny. Ubuntu zrobiło to zdecydowanie szybciej i nie potrzebowało dwóch godzin, by pobrać aktualizacje, jednocześnie próbując wcisnąć mi subskrypcje pakietu Office czy OneDrive. Przy okazji system Microsoftu z automatu instaluje sztuczną inteligencję, by suplementowała naturalną głupotę (głównie amerykańskich) użytkowników. Na co to komu, nie wiem. Mnie się nie przyda, ale o zdanie mnie nie pytano. I tu znów kamyk do ogródka krainy Pingwinów – każdy instalator Linuksa, odkąd pamiętam, pozwala wybrać składniki, które zostaną zainstalowane. Oczywiście są pewne opcje domyślne w większości instalatorów, ale na przykład Arch Linux jest znany z tego, iż użytkownik musi z góry określić, co chce mieć zainstalowane i jak ustawione. Wymaga to nieco więcej wiedzy i doświadczenia w krainie Pingwinów, ale zaawansowani użytkownicy lubią taką wolność. Tymczasem po instalacji Windowsa moim kolejnym krokiem była instalacja sterowników.
Domyślnie Windows ma swoje własne, często uniwersalne sterowniki, ale jak coś jest do wszystkiego, to z reguły jest do niczego, więc tego kroku nie wypada pomijać. Najważniejszy jest przy tym sterownik GPU. I tu znów przewaga Linuksa – jak tylko producenci kart udostępnili sterowniki, systemy z rodziny Linux instalują je z automatu, i to w najnowszej, dostępnej wersji. Nie widziałem, by Windows 11 kiedykolwiek to robił.
Po instalacji sterowników utworzyłem punkt przywracania systemu, a potem zabrałem się za instalację aplikacji. Ale powoli, bo reszta rodziny chciała koniecznie dostępu do komputera, więc musiałem dawać im doń dostęp, pod Ubuntu. Przy okazji sam testowałem opcje ułatwień dostępu pod tą odmianą Linuksa. Szczerze pisząc, to nie jest do końca przyjazny system. Instalacja rozszerzenia do GNOME odwracającego kolory (preferuję jasne litery na ciemnym tle) wymaga odwiedzenia strony internetowej, której twórcy nie słyszeli ani o ułatwieniach dostępu, ani o trybie wysokiego kontrastu, ani nawet o zwykłym kontraście. Szare litery na białym tle. Tfu! Ubuntu ma też wbudowany syntezator mowy i czytnik ekranu podobny do Narratora dostępnego w Windows, o nazwie Orca. Sam głos na moje ucho oparty jest na układzie Texas Instruments TMC0280, dzięki czemu nowoczesny system operacyjny w 2026 roku brzmi jak zabawka z 1978 roku. Są alternatywy, a jakże, w tym oparte na relatywnie lekkich modelach LLM. Instalacja głównie przez terminal, a jakże.
Ale to tak nie doskwiera. Doskwiera brak wygodnej aplikacji, która pozwala wgrać plik lub wkleić tekst i skonwertować go do formy audio lub zapisać jako nagranie. Pod Windowsem używam do tego aplikacji Balabolka. W zestawie z głosami IVONA 2 była też aplikacja IVONA Reader, potomek innej aplikacji, Expressivo (nie wiem, gdzie mam płytę z tą aplikacją i głosami), ale nie działa za dobrze powyżej Windowsa 7. Mógłbym głosy IVONA 2 i Balabolkę odpalić za pomocą WINE, i być może kiedyś to zrobię.
Po kilku kolejnych godzinach instalacji różnych aplikacji mogłem wrócić do Windowsa jako głównego systemu, co też uczyniłem. Oczywiście system się zrestartował parę razy w sposób niespodziewany, ale dzięki temu, iż jest relatywnie czysty i nie jest „styrany życiem”, tym razem logi pozwoliły zawęzić problem do aspektu sprzętowego. Tylko to mnie trochę dziwi, bo Ubuntu nawet po kilku godzinach ciągłego używania nie zgłaszało żadnych problemów sprzętowych, ani się nie zawiesiło, nie zresetowało ani nie wywaliło żadnego ekranu śmierci. Czy Linux w ogóle ma ekran śmierci? Okazuje się, że tak, ale prawie nikt go nie widział. Rysunek 1 przedstawia to unikalne doświadczenie.
Narzędzia, aplikacje, gry
Na co dzień korzystam z wielu darmowych aplikacji, w tym z dużej kolekcji aplikacji Open Source. Dla przykładu słowa te piszę w LibreOffice Writer. Przejście do Linuksa nie jest więc zbyt wielkim problemem, bo prawie wszystkie aplikacje o otwartych źródłach pochodzą właśnie z tych systemów. Nie obejmuje to jednak wszystkiego. Niektóre aplikacje, zwłaszcza komercyjne, nie występują pod Linuksem. Dobrymi przykładami są Autodesk Fusion i DipTrace. Są jednak ich linuksowe odpowiedniki, jak FreeCAD i KiCad. FreeCAD w ostatnich latach znacząco się poprawił pod względem interfejsu, ale wciąż mu wiele brakuje do aplikacji komercyjnych. Próbowałem używać ostatniej wersji, ale nie było to miłe doświadczenie. Większe sukcesy miałem z KiCad, ale ten program ma dziwną filozofię działania.
W DipTrace każdy komponent ma przypisaną obudowę, więc na etapie projektowania schematu wybiera się konkretny element, na przykład mikrokontroler w obudowie DIP, SOIC albo TQFP. W KiCad robi się to, przechodząc do edytora PCB, gdzie trzeba palcem wskazać rodzaj obudowy. Przynajmniej tak było, jak ostatnim razem go używałem, czyli parę lat temu. Pamiętam też, że rysując schemat, jeśli przesunąłem element, to i linie łączące ten komponent z innymi musiałem przesunąć. DipTrace „przypina” połączenia. KiCad pod wieloma względami przypomina inny, komercyjny program, EAGLE, i jest to niemiłe dla mnie skojarzenie.
To jest ogólnie moje wieloletnie doświadczenie z Linuksem i Open Source – popularne aplikacje i narzędzia są dobre, często nawet lepsze od płatnych czy zamkniętych odpowiedników, ale wiele zaawansowanych narzędzi i programów jest zwyczajnie niedopracowanych, nieintuicyjna lub niekompletna. Szkoda, bo Linux jako alternatywa dla systemu Microsoftu ma wiele do zaoferowania, a Ubuntu w tej chwili jest równie przyjazne i łatwe w instalacji i codziennym użyciu, co Windows XP. Wszystko po prostu i zwyczajnie działa. Nie jest idealnie, ale jest dobrze, i widać, iż będzie jeszcze lepiej. Obecnie coraz popularniejsze staje się rozwiązanie o nazwie Flatpak, czyli sposób instalacji aplikacji linuksowych, który uniezależnia je od dystrybucji. Wszystkie aplikacje są uruchamiane w niezależnych piaskownicach, i każda korzysta z tego samego zestawu uniwersalnych bibliotek. Coś takiego Microsoft robił i nadal robi za pomocą bibliotek DLL, środowiska Visual Studio czy .NET Framework. Język Java z kolei używa wirtualnej maszyny, by oddzielić to, co robi program, od tego, co potrafi system operacyjny przez tę warstwę abstrakcji. Nie zdziwiłoby mnie, gdyby za kilka lat Microsoft dodał obsługę Flatpaka do Windowsa, tak jak dodał Windows Subsystem for Linux (WSL) instalujący elementy wybranej dystrybucji Linuksa, by móc odpalać aplikacje dla niej skompilowane.
Jednak prawdziwą rewolucję zapoczątkowała firma Valve, tworząc SteamOS, Steam Deck i Proton. Proton to opracowane we współpracy z CodeWeavers rozwiązanie pozwalające uruchamiać znakomitą większość gier dostępnych na Steam w systemach Linux. Proton wykorzystuje WINE jako bazę, dodając własne biblioteki tłumaczące polecenia Direct3D w wersjach od 8 do 12 na komendy Vulkan. Valve zbudowało własny system operacyjny oparty na Arch Linux – SteamOS. System ten jest zainstalowany na konsoli Steam Deck i jest przyczyną jej sukcesu. Gracze dość szybko zauważyli, iż lekka dystrybucja Linuksa w połączeniu z Protonem pozwala uzyskać większą wydajność w grach. Valve przygotowało wersję Steam dla Linuksa, dzięki czemu na Linuksie można grać w fajne gry. Równolegle sam Microsoft doprowadził do spadku wydajności Windowsa dla graczy, problemów ze stabilnością i powoli rosnącego zaśmiecenia systemu przez ich średnio udane rozwiązania AI, o które nikt nie prosił. Przez to coraz więcej użytkowników przerzuca się na Linuksa jako system do codziennej pracy i zabawy. Mnie to nie dziwi, a wręcz cieszy – im większa baza użytkowników, tym więcej dużych firm zdecyduje się na migrację na tę platformę. Już teraz Epic Games pracuje nad wersją swojego launchera dla Linuksa oraz nad rozwiązaniem anticheat dla gier sieciowych (obecnie oszukiwanie w multiplayerze na Linuksie jest łatwiejsze niż na Windowsie). Plus, kolejne państwa rezygnują z oprogramowania i usług sieciowych czy chmur Microsoftu, Amazona i Google na rzecz rozwiązań opartych na wolnym oprogramowaniu. Im więcej państw, instytucji i firm przerzuci się na rozwiązania Open Source, tym więcej pieniędzy trafi do deweloperów i tym większa będzie presja wywierana na firmy komercyjne, by też na Linuksa migrować. Tu warto wspomnieć projekt Blender, który rozwijał się powoli, choć miał tragiczne i niewygodne GUI. Duże studia filmowe zajmujące się zarówno filmami animowanymi, jak i efektami specjalnymi w filmach aktorskich, a także studia tworzące gry komputerowe zaczęły finansować ten projekt, dzięki czemu w ciągu kilku ostatnich lat Blender został mocno rozwinięty, a interfejs użytkownika przestał tego użytkownika nienawidzić.
Na koniec warto dodać jeszcze jeden punkt: wiele rozwiązań wbudowanych (embedded) opartych jest na jakimś wariancie Linuksa albo ma środowiska programistyczne stworzone pod Linuksa. Kraina Pingwinów od zawsze była ziemią obiecaną programistów, i dlatego po stronie serwerowej czy na superkomputerach Linux rządzi. Sam przez lata byłem sceptyczny, ale po kilku nieudanych próbach użycia WSL przy okazji recenzji różnych zestawów rozwojowych chyba już na zawsze ten aspekt mojej pracy zostanie przeniesiony na Ubuntu (albo inną dystrybucję – w końcu mogę mieć więcej niż jedną). Pozostanie jeszcze sprawdzenie, czy DipTrace da się uruchomić przez WINE.
Warto wspomnieć o jeszcze jednej, ciekawej perspektywie przyszłości. Otóż grupa programistów zmęczona niemoralnymi praktykami subskrypcyjnymi Adobe i Microsoftu postanowiła stworzyć alternatywy Open Source, które będą lepsze od obecnych opcji. Ich metoda to skopiować funkcjonalność i GUI komercyjnych programów za pomocą modelu Claude i stworzyć/wygenerować wersje Open Source. Ponieważ nie zamierzają celowo kopiować chronionego prawem autorskim kodu źródłowego ani zastrzeżonej ikonografii, tworząc zasadniczo implementację typu Clean Room, są w teorii chronieni przed potencjalnym pozwem. Metodę Clean Room jako pierwsza zastosowała firma Compaq, realizując projekt klona komputera IBM PC. IBM udostępnił schematy, specyfikację, a nawet listing BIOS-u, ale właśnie BIOS był chroniony prawem autorskim. Compaq obszedł to, dzieląc inżynierów na dwie grupy. Jedna grupa analizowała listingi BIOS-u, pisząc specyfikację funkcji. Ta specyfikacja została przekazana drugiej grupie inżynierów, którzy nigdy nie widzieli kodu źródłowego BIOS-u IBM. Pod czujnym okiem prawników napisali własny BIOS realizujący funkcje zapisane w specyfikacji. W 1982 roku przenośny komputer Compaq trafił do sprzedaży. Potem firma Phoenix powtórzyła ten proces, z tą różnicą, iż w „czystym pokoju” był jeden programista, który nigdy wcześniej nie pracował z komputerem PC. Phoenix sprzedawał swój BIOS na licencji każdej firmie chcącej stworzyć swojego klona IBM PC. Ten proces jest obecnie naśladowany przez twórców projektu ArtCraft [2] z wykorzystaniem AI.
Przed nimi jeszcze długa droga i mam wątpliwości co do jakości kodu generowanego przez AI, ale jako że to projekt Open Source, to jest spora szansa, iż ktoś dba o jego jakość. Pożyjemy, zobaczymy.
Zakończenie
Moje ostatnie wyprawy do krainy Pingwinów zakończyły się sukcesem. I choć Ubuntu w szczególności, a Linux w ogólności nadaje się do pracy na co dzień, a także do zabawy i gier, to jeszcze przyjdzie mi poczekać, aż wszystko, co jest mi potrzebne, będzie dostępne w krainie Pingwinów. Zachęcam jednak Czytelników do odwiedzenia tej krainy, jeśli tego jeszcze nie zrobili.
Paweł Kowalczyk
Spis odnośników:
[1] https://web.mit.edu/~simsong/www/ugh.pdf
[2] https://getartcraft.com/apps
